Η φροντίδα των ηλικιωμένων στην απομακρυσμένη Ελλάδα
Ελλάδα. Μια χώρα με εκατοντάδες μικρά χωριά, απομακρυσμένα νησιά και ορεινές κοινότητες. Σε πολλά από αυτά, ο μέσος κάτοικος είναι άνω των 65 ετών. Οι νέοι έφυγαν για τις πόλεις όπου είχαν περισσότερες ευκαιρίες εργασίας. Πολλοί έφυγαν στο εξωτερικό, ιδίως κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης. Συνέχεια διαβάζουμε ή ακούμε για σχολεία που κλείνουν σε απομακρυσμένα χωριά. Πίσω μένουν ελάχιστοι ηλικιωμένοι. Άνθρωποι που έμειναν εκεί που γεννήθηκαν – αλλά χωρίς τις υποδομές για να τους υποστηρίξουν.
Δεν πρόκειται για ένα περιθωριακό φαινόμενο. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, σημαντικό ποσοστό των ηλικιωμένων άνω των 70 ετών ζει εκτός αστικών κέντρων, σε κοινότητες με πληθυσμό κάτω των 1.000 κατοίκων. Πώς τα καταφέρνουν αυτοί οι άνθρωποι;
Το βασικό πρόβλημα της περίθαλψης
Σε πολλά χωριά της ηπειρωτικής Ελλάδας και στα μικρότερα νησιά, ο κοντινότερος ιατρός βρίσκεται σε απόσταση χιλιομέτρων. Το κοντινότερο νοσοκομείο είναι συχνά ακόμα πιο μακριά, ενώ για μικρότερα νησιά, το νοσοκομείο προϋποθέτει είτε καράβι είτε ελικόπτερο.
Ακόμα και στα ορεινά χωριά, για έναν ηλικιωμένο χωρίς αυτοκίνητο ή χωρίς κάποιον να τον πάει, μια κλασσική εξέταση χρειάζεται οργάνωση. Ένα επείγον θέμα υγείας που θα αντιμετωπιζόταν σε λεπτά στην Αθήνα γίνεται ζήτημα ζωής και θανάτου στο χωριό ή το νησί.
Τα αγροτικά ιατρεία
Τα αγροτικά ιατρεία, εκεί που υπάρχουν, συχνά λειτουργούν με ελλιπές ωράριο ή με ιατρούς που αλλάζουν. Κι όμως, η συνέχεια στη φροντίδα είναι πολύ σημαντική, ιδίως για ηλικιωμένους με χρόνιες παθήσεις, όπου ο γιατρός πρέπει να γνωρίζει το γιατρικό ιστορικό του ασθενή τους.
Για παράδειγμα, ένας ηλικιωμένος με διαβήτη, καρδιακά προβλήματα και αρθρίτιδα χρειάζεται τακτική παρακολούθηση και προσαρμογή φαρμακευτικής αγωγής. Τίποτα από αυτά δεν είναι εύκολο όταν ο ιατρός αλλάζει κάθε λίγους μήνες και το αρχείο του ασθενούς ξαναρχίζει από το μηδέν με κάθε νέα ανάθεση.
Η ασφάλεια στο σπίτι
Ένα θέμα που σπάνια συζητείται ανοιχτά είναι η ασφάλεια των ηλικιωμένων που ζουν μόνοι σε αγροτικές περιοχές. Τι γίνεται αν ένας ηλικιωμένος πέσει στο σπίτι του ή σηκώσει πυρετό μέσα στη νύχτα; Υπάρχει κάποιος να τον φροντίσει ή να τον πάει στον ιατρό; Για ανθρώπους που έχουν συνηθίσει να ζουν στην πόλη, δεν υπάρχουν παρόμοια ζητήματα ασφάλειας αλλά για κάποιον που ζει μόνος του σε ένα χωριό της Ευρυτανίας ή σε ένα μικρό νησί, η πραγματικότητα είναι αρκετά διαφορετική.
Οδοντιατρικές υπηρεσίες
Καλό είναι να σημειώσουμε και το ζήτημα των οδοντιατρικών υπηρεσιών – ένας τομέας που συχνά παραλείπεται στη συζήτηση για την υγεία των ηλικιωμένων, αλλά επηρεάζει άμεσα την ποιότητα ζωής τους.
Η κακή στοματική υγεία σχετίζεται με καρδιαγγειακά νοσήματα, δυσκολίες στη διατροφή και κατάθλιψη. Στα απομακρυσμένα χωριά, ένας ηλικιωμένος μπορεί να μη δει οδοντίατρο για καιρό. Και βέβαια, η οδοντιατρική φροντίδα δεν καλύπτεται από τον ΕΟΠΥΥ, οπότε το κόστος της επιβαρύνει τον προϋπολογισμό του ηλικιωμένου.
Η καθημερινότητα που γίνεται εμπόδιο
Για έναν ηλικιωμένο στην πόλη, η καθημερινότητα περιλαμβάνει μία εύχρηστη υποδομή: φαρμακεία, σούπερ μάρκετ, μέσα μαζικής μεταφοράς, γείτονες κοντά. Στο απομακρυσμένο χωριό, η καθημερινότητα είναι διαφορετική.
Οι αποστάσεις είναι μεγάλο θέμα, ενώ η αγορά φαρμάκων μπορεί να σημαίνει ταξίδι μιας ώρας και η μετακίνηση σε μια δημόσια υπηρεσία μπορεί να απαιτεί μια ολόκληρη μέρα. Όταν δε ο χειμώνας κλείνει τους δρόμους στα ορεινά και μειώνει τα ακτοπλοϊκά δρομολόγια στα νησιά, η απομόνωση γίνεται κυριολεκτική.
Ευτυχώς, σε πολλές υπηρεσίες υπάρχει η δυνατότητα ψηφιακής πρόσβασης, διευκολύνοντας τη γραφειοκρατία. Πολλές υπηρεσίες, από τις συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις μέχρι τα ραντεβού στα νοσοκομεία, έχουν μεταφερθεί διαδικτυακά. Όμως, η χρήση του Internet δεν είναι πάντα δεδομένη για τους μεγαλύτερους, ιδίως χωρίς βοήθεια από κάποιον νεότερο, συγγενή ή φίλο. Το ψηφιακό χάσμα είναι πιο εμφανές στους ηλικιωμένους, και ιδίους σε όσους ζουν στην επαρχία.
Η μοναξιά
Η μοναξιά είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα. Πολλοί ηλικιωμένοι στα χωριά ζουν εντελώς μόνοι, γιατί τα παιδιά τους ζουν στην Αθήνα ή στο εξωτερικό, οι φίλοι της ηλικίας τους έχουν φύγει ή πεθάνει και η κοινότητα γύρω τους έχει αραιώσει δραματικά.
Σε απομακρυσμένες περιοχές της Ελλάδας, οι δυνατότητες για δραστηριότητες στα χωριά είναι λίγες, όταν έχουν μείνει τόσοι λίγοι άνθρωποι στο χωριό. Ας πάρουμε την άσκηση: εκτός από περπάτημα, πόσες δυνατότητες έχει κάποιος στο χωριό; Δραστηριότητες όπως θέατρο, μουσική, σινεμά ή ζωγραφική δεν υφίστανται σε απομακρυσμένες περιοχές.
Η επιστήμη όμως είναι σαφής: η χρόνια μοναξιά έχει σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, συγκρίσιμες με το κάπνισμα 15 τσιγάρων την ημέρα. Αυξάνει τον κίνδυνο άνοιας, κατάθλιψης και καρδιαγγειακών παθήσεων. Αλλά για τους ηλικιωμένους των ελληνικών χωριών, δεν υπάρχουν πολλές διέξοδοι για περισσότερη κοινωνικοποίηση.
Και βέβαια υπάρχει το βάρος της μοναξιάς όταν ο ηλικιωμένος θυμάται το χωριό γεμάτο παιδιά και τις γιορτές με δεκάδες οικογένειες. Αυτά πια, γίνονται μόνο τα καλοκαίρια, για λίγες μέρες όταν έρχονται οι συγγενείς.
Ποια φροντίδα υπάρχει;
Οι υπηρεσίες κατ’ οίκον φροντίδας, που είναι μια βασική λύση για ηλικιωμένους που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να μετακινηθούν σε δομή φροντίδας, είναι ανύπαρκτες ή ανεπαρκείς σε πολλές απομακρυσμένες περιοχές. Οι λίγες δομές κατ’ οίκον βοήθειας που λειτουργούν συχνά δεν μπορούν να καλύψουν χωριά που βρίσκονται μακριά από το κέντρο τους, γιατί ο χρόνος μετακίνησης μόνο για έναν επισκέπτη καθιστά το κόστος απαγορευτικό.
Το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι» είναι μια σημαντική προσπάθεια σε αυτή την κατεύθυνση, αλλά η κάλυψή του παραμένει άνιση. Σε πολλούς δήμους της περιφέρειας, οι λίστες αναμονής είναι μακριές και οι πόροι περιορισμένοι. Και ακόμα κι όταν η υπηρεσία φτάνει, συχνά περιορίζεται σε βασική βοήθεια όπως καθαριότητα, συντροφιά και μικρές αγορές. Η ιατρική παρακολούθηση και η εξειδικευμένη φροντίδα είναι περιορισμένες.
Και βέβαια δεν συζητάμε ούτε καν για μονάδες φροντίδας σε απομακρυσμένες περιοχές. Αν ένας ηλικιωμένος έχει άνοια ή σοβαρό πρόβλημα υγείας που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί στο σπίτι, πού βρίσκει τη βοήθεια;
Τι κάνουν οι ίδιες οι κοινότητες
Σε αρκετές περιπτώσεις, η κοινότητα οργανώνεται για να βοηθήσει. Σε πολλά χωριά, γείτονες φροντίζουν γείτονες, γιατί αυτό είναι το δίχτυ ασφαλείας που έχουν. Ο παντοπώλης ξέρει ότι αν δεν εμφανιστεί η κυρία Μαρία το πρωί να πάρει ψωμί, κάτι δεν πάει καλά ενώ ο φούρναρης θα πάρει το φάρμακο του κυρίου Αντρέα όταν πάει στην πόλη για ανεφοδιασμό.
Αυτά τα άτυπα δίκτυα είναι κλασσικά ελληνικά και είναι ο τρόπος που έχει μάθει μια κοινωνία να αλληλοβοηθάει όταν το κράτος δεν μπορεί. Αλλά είναι στενάχωρο – και επικίνδυνο – να εξαρτάται ένας άνθρωπος από μια τέτοια άτυπη λύση.
Ο ρόλος των οικογενειών
Είναι δύσκολο να πεις σε έναν νέο ότι θα πρέπει να μείνει στο χωριό για να βοηθήσει τους γονείς του. Αν δεν υπάρχει εργασία, ο νέος θα φύγει. Πολλοί Έλληνες στις πόλεις έχουν να σκέφτονται τους γονείς που έχουν μείνει στο χωριό και πρέπει να έχουν τον νου τους. Μπορεί να επισκέπτονται πότε-πότε, αλλά η έγνοια υπάρχει πάντα. Είναι πολύ δύσκολο να ελέγχεις από απόσταση αν ο μπαμπάς πήρε τα φάρμακά του ή αν η μαμά έκανε τις εξετάσεις της.
Πολλοί αναγκάζονται να επισκέπτονται συχνά ή να αγγαρεύουν γείτονες και γνωστούς. Οι περισσότεροι νιώθουν χρόνιο άγχος για τον παππού που μένει μόνος.
Πόλη ή χωριό;
Πολλοί ηλικιωμένοι στα χωριά αντιμετωπίζουν μια σκληρή επιλογή: να μείνουν στο χωριό, με ελλιπή φροντίδα και αυξανόμενη απομόνωση, ή να πάνε σε μια πόλη ή δομή φροντίδας; Υπάρχει η λογική απάντηση και η συναισθηματική.
Η επιλογή δεν είναι ουδέτερη. Έρευνες έχουν δείξει ότι η μετακίνηση ηλικιωμένων από το οικείο τους περιβάλλον, ακόμα και σε καλύτερες συνθήκες, μπορεί να επιταχύνει τη γνωστική έκπτωση και να αυξήσει τα επίπεδα κατάθλιψης. Το σπίτι και η γειτονιά, λειτουργούν ως άγκυρες μνήμης και ταυτότητας. Όταν αυτά τα δεδομένα χάνονται, ο ηλικιωμένος χάνει κάτι που δεν αντικαθίσταται εύκολα.
Κανείς δεν πρέπει να αναγκάζεται να κάνει αυτή την επιλογή. Η πρόκληση της φροντίδας στην απομακρυσμένη Ελλάδα δεν είναι απλώς θέμα υγειονομικής πολιτικής, αλλά θέμα αξιοπρέπειας. Οι άνθρωποι που έχτισαν αυτές τις κοινότητες, που καλλιέργησαν αυτή τη γη, που ανάθρεψαν τα παιδιά που σήμερα ζουν αλλού, αξίζουν φροντίδα εκεί που ανήκουν.
Και τώρα τι γίνεται;
Η λύση δεν είναι απλή αλλά περιλαμβάνει ένα συνδυασμό πολλών παρεμβάσεων που πρέπει να λειτουργούν ταυτόχρονα, όπως επέκταση των υπηρεσιών κατ’ οίκον φροντίδας στην περιφέρεια, ανάπτυξη τηλεϊατρικής υποδομής, δημιουργία κοινοτικών κέντρων ημερήσιας φροντίδας σε τοπικό επίπεδο και δυνατότητα μεταφοράς ηλικιωμένων για ιατρικές ανάγκες.
Αν θέλουμε να κρατήσουμε τους κατοίκους των απομονωμένων χωριών στον τόπο τους, χρειάζεται να οργανώσουμε και να χρηματοδοτήσουμε τους δήμους και τις κατάλληλες δομές. Είναι όμως άδικο να απαιτούμε από μία οικογένεια που ήδη έχει δώσει ό,τι μπορούσε να συνεχίσει να φροντίζει την γιαγιά επ’αόριστο στο χωριό. Είναι σαν να κρύβουμε το πρόβλημα κάτω από το χαλί, περιμένοντας να λυθεί μόνο του.
Η μονάδα μας δημιουργήθηκε ακριβώς για να βοηθάει σε τέτοιες περιπτώσεις. Αν θέλετε να μας γνωρίσετε από κοντά, απλά επικοινωνήστε μαζί μας online ή καλέστε μας στο 210 4950 989 για να κλείσετε ραντεβού και να μάθετε πώς μπορούμε να βοηθήσουμε!